A Minecraft Movie: marksistowska analiza

 

TW: Uwaga niniejszy artykuł może stanowić silne stężenie głupot (bądź jak kto woli mówiąc buddyjsko: papancy[1]). Recenzja dodatkowo zawiera spoilery z filmu Minecraft.

Ostatnio do kin wszedł film Minecraft. Z tego powodu powstała marksistowska analiza tego dzieła.

Steve jako przykład alienacji

Steve, początkowo znudzony pracownik korporacji postanawia wrócić do swoich dziecięcych fantazji pracowania jako górnik. Podczas kopania odnajduje kryształ prowadzący go do innego świata: Minecrafta w którym może rozbudzić moce swojej wyobraźni. 

Każdy marksista dostrzeże tu odniesienie do teorii alienacji młodego Marksa. Wedle niej pracownik w systemie kapitalistycznym musi zrezygnować z części siebie, nie jest podporządkowany sobie, swoim pragnieniom, marzeniom w skrócie: "istocie gatunkowej"[2], a podporządkowany bezlitostemu rynkowi. Już na poziomie doradztwa zawodowego widać to wyraźnie: wybrana ścieżka kształcenia ma odpowiadać twoim predyspozycjom ale też opłacać się rynkowo. Później jest już tylko gorzej - nasza praca ma służyć powiększaniu zysków, produkcja towarów tak naprawdę nie zależy do nas - to co produkujemy, jak produkujemy. Produkujemy pod ciągłym nadzorem kapitału, który chce wykorzystać wszystkie atomy czasu do zwiększenia zysków ponieważ w innym wypadku kapitalista będzie miał niższe zyski, a z tym samym jego pozycja rynkowa spadnie. Przymus kapitalisty nad ciągłym dbaniem o produkcję pochodzi z struktury kapitalistycznej - jest nim bezlitosne prawo rynku.

 Czy taka praca może być spełniająca? Historia Steve'a pokazuje, że nie. Jako człowiek czuł się spełniony dopiero w Minecrafcie - świecie w którym nie pracował pod dyktando kapitalisty, w którym projektował budowle, mechanizmy wykazując się kreatywnością. 

Świat Minecrafta jest tutaj prostą alegorią świata komunistycznego - gdy system kapitalistyczny zostanie zniesiony, gdy technologia będzie służyła nam, a nie my jej (celem produkcji towarowej), wtedy praca będzie mogła być na nowo spełniająca. Trzeba pamiętać, że technologia zawsze zapośrednicza w pewien sposób system społeczny - maszyny w kapitalizmie są tak tworzone, że pracownik ma wyspecjalizować się w jednej dziedzinie, a następnie przekazać dalsze obrabianie towaru innemu, by produkcja szła taśmowo. W systemie komunistycznym zniknie taka potrzeba, a technologia będzie mogła pozwalać na większą wszechstronność wśród osób ją obsługujących.

Henry jako przykład bycia poddanym ideologicznemu aparatowi

Jak wspomniałem wcześniej podporządkowanie rynkowi trwa już na poziomie doradztwa zawodowego, jednakże nie tylko - stanowi ono także pełną formę edukacji. Ilustruje to przykład Henri'ego, który dołącza do nowego liceum. Jego pierwsze zajęcia dotyczą sztuki, zadanie wskazane przez nauczyciela stanowi namalowanie martwej natury. Henry jako kreatywny chłopak dodaje jetpack tym owocom, co nie podoba się nauczycielowi. Jednak jeden z chłopaków mówi wyrażenie "sigma totalna", co daje nadzieję, że większe zmiany społeczne mogą zadziać się poprzez działanie rewolucyjnej mniejszości, która podnosi morale całej klasy - ten chłopak może pójść przykładem Henr'iego i dodatkowo zarazić innych nową formą walki z alienacją.

Przykład kary dla Henr'iego stanowi odbicie idei ideologicznych aparatów państwowych występującej u Louisa Althussera[3], wedle niego każdy system do właściwej reprodukcji potrzebuje ideologii, która stanowi ramę w jakiej ludzie się obracają, myślą o sobie. Ideologiczne aparaty państwowe  uwiarygodniają, standaryzują system ekonomiczny, dokonując w ramach siebie wykluczenia, gdy jednostka "odstaje". Ideologia jako sama nie ma historii, to znaczy: mimo, że ma swoje historyczne podłoże, to jest odczytywana jako wieczna przez ludzi w nią wsiąkniętych. Podając prosty przykład - gdy odnoszę się do wszystkich bez tytułów szlacheckich nie myślę, że kiedyś było to nienaturalne, biorę to jako naturalną część mnie i innych. 

Już na poziomie edukacji, ale także poprzez media, kulturę, wzajemne sposoby komunikacji międzyludzkiej uczymy się ideologii kapitalizmu - której podstawy stanowi to, że każdy podmiot jest:

 

* równy wobec innych (każdy ma się umawiać na to, co leży w jego interesie, a nie ze względu na odwieczną hierachię - np. kasty w których każdy ma swoją określoną rolę),

* wolny do zawiązywania z podmiotami wolnych umów (co oznacza, że nie można przymusić kogoś do zrobienia czegoś) 

*posiadający własność, którą handluje (w przypadku pracownika jest to siła robocza, w przypadku kapitalisty: środki produkcji).

Osoba zainteresowana lewicową optyką[4] dostrzeże szybko, co nie gra w tych pięknych ideach - rozbija się to o ostatni człon - własność środków produkcji. Mimo, że jesteśmy ze wszystkich stron zachęcani do myślenia o sobie w ramach wolnych to gdy zejdziemy z "królestwa politycznego" (formy ideologii) do rzeczywistego bytu (tego w jaki sposób funkcjonujemy, reprodukujemy siebie) [5] dostrzeżemy, że istnieje przymus ekonomiczny aby pracownik zgadzał się na odczłowieczające warunki stawiane przez kapitalistyczny rynek faworyzujący klasę kapitalistów. Robotnik bez pracy nie przeżyje - musi utowarowić swoją pracę (czyli sprzedać siłę roboczą za pieniądze kapitaliście) aby mieć dostęp do bogactwa społecznego występującego w formie towaru (mówiąc prosto kupić cokolwiek, co spełni jego potrzebę). 

Stan ten nie powstał jako swoisty spisek "złych ludzi" - ma swoje historyczne przyczyny w władzy nad towarem rodzącej się klasy kapitalistów w przez to zdobywaniu władzy ekonomicznej, a następnie władzy politycznej służącej niszczeniu innych form życia poprzez utowarowienie - grodzenie wspólnych pastwisk, prywatyzacja lasów, ustawy zmuszające chłopstwo do opuszczenia ziemi.

Nether jako faszyzm

Niestety w pewnym momencie Steve wsiąka do Netheru - który pozostaje alegorią faszyzmu. Wszystkie Pigliny zatraciły swoją kreatywność, całe ich życie polega na wąskiej dziedzinie szukania złota - jest to symbol pomnażania kapitału, którym omamiona jest Małgosia, władczyni Netheru. W prosty sposób takie nagromadzenie opresji stanowi nawiązanie do leninowskiej[6] teorii faszyzmu w której jest on przedstawiany jako symbol słabości kapitalizmu, który musi stosować dodatkowe środki przymusu aby utrzymać kapitalistyczne status quo. Być może Nether aby się obronić przed Minecraftową ideologią kreatywności musiał zastosować środki przymusu - wiemy z filmu, że nie było tak zawsze, Małgosia wprowadziła takie środki po tym gdy przegrała występ w netherowym "mam talent", czyżby nawiązanie do A. Hitlera, któremu nie udało się zostać malarzem?

Garret i rynek pracy

Warto wspomnieć także postać Garretta, osoby żyjącej przeszłością, rokiem 89 kiedy był mistrzem gier arcade. Aktualnie prowadzi mały sklep z retro ledwo wiążąc koniec z końcem. Jest on alegorią osoby bezlitośnie sprzątniętej przez prawa rynkowe, nie mogącej odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Kiedyś był mistrzem, jednak "kapitalistyczny indywidualizm" będący w rzeczy samej bezlitosnym kolektywnym przymusem wyrzucił go z obrotu, nie dając mu okazji dokształcić się w innej dziedzinie. Tak kapitalizm traktuje każdego, któremu technologia zabierze pracę, często kończy w gorszej, mniej płatnej od poprzedniej. W komunizmie mogłaby istnieć odpowiednia dbałość o dokształcenie pracownika tak aby nie musiał rezygnować z życia na godnym poziomie.

Garret jest osobą zniszczoną. Chęć odegrania się na rynku powoduje, że jego drużyna podupada i naraża ją na wielkie niebezpieczeństwo. W pewnym momencie wraz z Stev'em i Henr'im zmusza ich do odwiedzenia kopalni w której Steve przetrzymuje diamenty. Robi to na bazie przymusu - mówi Stev'owi, że odda mu kryształ tylko pod warunkiem zabrania go do tego. Przez jego działania omal nie zginęli od pojawiających się piglinów oraz creeperów - bo musieli uciekać drogą awaryjną prowadzącą przez ichniejszą farmę. Pokazuje to życie nieuświadomionego proletariatu, który zamiast zaufać swojej klasie, zjednoczyć się z nią (w tym przykładzie jest to Steve i Henry) postanawia z nimi ciągle rywalizować będąc wrogo nastawiony - krótkotrwale może przyniesie mu to zysk, dostanie premię, nie zostanie wyrzucony z pracy: ale musi tak robić przez całe życie, bojąc się, że ktoś inny będzie lepszy od niego. W jego większym interesie stoi zjednoczenie się z innymi i wspólna walka o podwyższenie pensji, skrócenie czasu pracy - a nie indywidualna charówka pod dyktando kapitału celem "bycia lepszym" od innych pracowników.

Film dobrze obrazuje do czego prowadzi chciwość: Henry wypomina Garretowi jego zachowanie, a był jego jedynym przyjacielem od dawna. 

Ending

Niestety film nie kończy się happy endem. Bohaterowie nie odrobili lekcji: nauczeni kreatywności nie wykorzystali jej w twórczy sposób aby stworzyć na ziemi nowy system społeczny, który podźwignie wszystkich - zamiast tego zaczęli rozwijać swoje biznesy stając się częścią wyalienującego systemu kapitalistycznego. Zamiast ożywczej kreatywności - czeka ich ciągła rywalizacja z innymi biznesami, a jeśli im się powiedzie - będą tworzyć coraz większe aglomeracje w których ginie ludzka istotowość. Ci, którzy wchodzicie na rynek straćcie wszelką nadzieję.

-sljv

przypisy

[1] papanca - tutaj autor użył tego terminu jako znaczenie proliferacji konceptów dla samych konceptów, która nie prowadzi do niczego sensownego, rozumnego, rozwojowego. W szerszym ujęciu oznacza ono jakiekolwiek rozproszenie, które odwodzi nas od stanu głębokiego spokoju będącego najwyższym szczęściem wedle filozofii buddyjskiej. Więcej na: http://sasana.wikidot.com/papanca (dostęp: 05.04.2025)

[2] istota gatunkowa człowieka jest tym, co go odróżnia od reszty zwierząt: świadome, planowe tworzenie świata wedle swojej wizji celem spełnienia potrzeb. W systemie kapitalistycznym człowiek ulega zezwierzęceniu przez to, że jego zdolności nie służą temu, a służą pomnażaniu wartości do której nie ma żadnego prawa. Zostaje uprzedmiotowiony do roli środka produkcji, którego trzeba wyciskać celem zdobycia zysku.
"Po pierwsze bowiem praca, działalność życiowa, samo życie produkcyjne, staje się dla człowieka tylko środkiem zaspokojenia jednej jego potrzeby, potrzeby zachowania egzystencji fizycznej. A życie produkcyjne jest życiem gatunkowym. Jest to życie wytwarzające życie. W sposobie działalności życiowej zawiera się cały charakter danej species, jej charakter gatunkowy - a wolna, świadoma działalność stanowi charakter gatunkowy człowieka. Życie samo staje się tylko środkiem do życia. Zwierzę jest bezpośrednio tożsame ze swoją działalnością życiową. Nie odróżnia się od niej. Jest nią. Człowiek czyni samą swą działalność życiową przedmiotem własnej woli i świadomości. Jego działalność życiowa jest świadoma. Nie jest czymś, z czym człowiek bezpośrednio stapia się w jedno. Świadoma działalność życiowa odróżnia człowieka bezpośrednio od działalności życiowej zwierząt. Właśnie tylko dzięki temu jest on istotą gatunkową. Czyli że jest istotą świadomą, tzn. jego własne życie jest dla niego przedmiotem właśnie dlatego, że jest on istotą gatunkową. Tylko dlatego jego działalność jest działalnością wolną. Praca wyobcowana odwraca ten stosunek w taki sposób, iż człowiek, właśnie dlatego, że jest istotą świadomą, czyni ze swej działalności życiowej, ze swej istoty, jedynie środek swej egzystencji." - K. Marks "Rękopisy ekonomiczno-filozoficzne" - "Praca wyobcowana" https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1844/rekopisy/rekopisy.htm#R04 (dostęp: 05.04.2025)

[3] L. Althusser "Ideologie i aparaty ideologiczne państwa", do przeczytania na: https://marksizm.edu.pl/wydawnictwa/wspolczesna-mysl-marksistowska/louis-althusser/ideologie-i-aparaty-ideologiczne-panstwa/ (dostęp: 06.04.2025)

[4] lewicowość jest tu rozumiana przede wszystkim jako widzenie konieczności transgresji systemu kapitalistycznego

[5] "toteż podobnie jak chrześcijanie, którzy są równi w niebie i nierówni na ziemi, poszczególni członkowie narodu są równi w niebie ich politycznego świata, nierówni w ziemskim bycie społeczeństwa" - K. Marks  "Przyczynek do krytyki heglowskiej filozofii prawa" - "Ustrój wewnętrzny państwa dla siebie" https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1843/krytyka-hfp/index.htm (dostęp: 06.04.2025)

[6] "Że faszyzm jest próbą klasy burżuazyjnej ominięcia, przezwyciężenia sprzeczności między nową technologią a własnością prywatną bez wyeliminowania własności prywatnej. “Gospodarka planowa” faszyzmu jest próbą równoczesnego zachowania własności prywatnej i zmiany własności prywatnej." - L. Trocki "O Partii “Robotniczej”" https://www.marxists.org/polski/trocki/1940/08/07partiarob.htm (dostęp: 05.04.2025)